www.payamewatan.com
     
 


  هم شاعر هم پاچا                                        
 

احمد شاه

چې خدای لوی کړی احمد شاهه
تل د خوارو دستګیري کړه

 

    د احمد شاه بابا له نامه سره سړي ته معمولاْ د پانی پت جنګ، پر هند باندې حملی، د تورو خرپی، او د میړانی رنګارنګ کیسی وریادیږي.  دا خبری دومره ذهن ته راځي چې د ده د شعر ویلو او هنري ژوند برخه ګرد سره د سړي له یاده وځي.  چاته دا نه وریادیږي چې ده دی د دومره جنګونو، سیاسی اصلاحاتو او د افغانستان د بنسټ ایښودو د کارنامو تر څنګ کله شعر هم ویلی وي.  په داسی حال کې چې دی هم د ځینو لویو پاچهانو او سردارانو په څیر د تورې او قوي مټ تر څنګ د ښه قلم او ښی ادبي قریحی خااوند و او ځانته د نورو شاعرانو په څیر یو بشپړ دیوان لري.  ارواښاد عبدالرووف بینوا د افغانستان نومیالی نومی کتاب په دریم ټوک کې د ده په باره کې لیکي چې د شاعرانو او ادب د مینه والو سره یې مجلسونه کول او د شعر و شاعرۍ څخه یې خوند اخیست په تیره یې بیا د پښتو ژبې له ادب سره یې ډیره مینه درلوده او د پښتو ژبې په تاریخ کې د احمد شاه بابا دربار لومړی دربار و جې د پښتو ژبې لومړنی تدریسی کتاب په کې لیکل شوی دی.  احمد شاه بابا خپل زامن هم د پښتنوالی په روح روزل نو ځکه یې د پښتو ژبې خوږ ژبي شاعر پیر محمد کاکړ زوی ته د ښوونکي په توګه ټاکلی و.  او پیر محمد کاکړ د احمد شاه په امر د شهزاده سلیمان له پاره د معرفت الافغانی په نامه د پښتو تدریسی کتاب ولیکه او د هغه له مخې یې شهزاده ته د پښتو زبې یو اړ لاری چارې وروښودی.  بده به نه وي چې اوس په دغه اړ ګې د دغه نومیالي پښتون پاچا د شعر یوه نمونه چې د ډیلي په تخت ناست د وطن په یاد یې ویلې په ګډه سره ولولو:

ستا د عشق له مینو ډک شول ځیګرونه
ستا په لاره کې بایلي ځلمي سرونه 

تاته راشمه زړګی زما فارغ شي
بې له تا مې اندیښنې د زړه مارونه 

که هر څه مې د دنیا ملکونه ډیر شي
زما به هیر نه شي دا ستا ښکلي باغونه 

د ډیلي تخت هیرومه چې را یاد کړم
زما د ښکلي پښتونخوا د غرو سرونه 

د رقیب د ژوند متاع به تار په تار کړم
چې په تورو پښتانه کا ګزارونه

د فرید او د حمید دور به بیا شي
چې زه وکاندم پر هر لوري تاختونه 

که تمامه دنیا یو خوا ته بل خوا یې
زما خوښ دي ستا خالي تش ډګرونه 

احمد شاه به دغه ستا قدر هیر نه کا
که ونیسي د تمام جهان ملکونه 

     احمد شاه بابا په داسې عصر و زمان کې ژوند کاوه چې د هند د مغلو عظمت او جلال ختم شوی او تش نوم او درباري  القاب او تشریفات ورپاتې وو.  په ایران کې د نادر افشار د وژل کیدو نه وروسته د هغه هیواد په هره برخه کې کورنۍ جګړی پیل شوی وی او نور یې د دی توان نه درلود جې زر دی ځان سره راټول کړي.  په شمال کې داسې قوي دولت نه و پاتې چې افغانستان ته د خطر ولري او د بخارا امیر نه یوازې دا چې پر بل چا یې یرغل نه شو کولای بلکه له ځان څخه یې د دفاع توان هم نه درلود. 

     ګواکي په دغه وخت کې د زمان د ټولو وختو پر خلاف چې پښتنو ته به یې یوه بلا له ځان سره درلوده دا ځل دوی ته د ګاونډیو هیوادو څخه ګاښ نه و او دوی کولای شول چې په بی غمه زړه خپل کورګی آباد کړي.  خو احمد شاه بابا داسې څوک نه و چې یوازې دی د خپل کورګي په آبادولو قانع شي.  هغه  ډیر لوړ خیالونه درلودل او غوښتل یې چې د افغانانو  پخوانی برم یو ځل بیا راژوندې کړي.  داسې ښکاري چې دی په خپل دغه کار کې خپلې آرزو ته رسیدلې هم وي.  او داسې وایي:

نن بیا هسې د ګلزار په ننداره ځم
چې له یاره سره خوښ هم کناره ځم

چې بر کړی مې خدای لاس په رقیبانو
ترو به زه د هند پر لور په تماشه ځم

چې د هند د ملکو فتحه مې روزي شوه
نور ایران لره په توغ په نغاره ځم

پر دا کړی داد د خدای نه شی پښیمانه
تر نګین مې ایران لاندې شاهانه ځم

معشوقې د ایران ډیرې ترکې شوخې
خدای چې راکي ترکې هند ته دوباره ځم

زه تسخیر د ولایت د خدای په داد کړم
په مدد د حبیب هره خوا تازه ځم

چې زما د ولایت فتحه روزي شوه
تروه به څه د یار له نازه کناره ځم

احمد شاه دنیا فانی ګڼم چې نشته
دنیا پاته له ایمانه به سره ځم

     احمد شاه بابا هم د پښتنو د نورو مشرانو په څیر د خپل قام له بلپاتې بی اتفاقي څخه په تنګ دی او سره له دې چې په خپلو سوبو باندې ویاړي خو په دی هم پوهیږي چې دغه بریالیتوبونه یې د خپلو پښتنو وروڼو په توره بر لاسه کړی دی، خو بیا هم ګوري چې پښتانه په غلجي او ابدال باندې ویشل شوي دي.  دی ورته وايي چې ټول غلجي او ابدال یو شان دي ټول وروڼه دي او ښه والی په اصل او نسب کې نه دی.  ښه والی په پاکۍ او سړیتوب کې دی،  میړانه په ښه عمل کې ده، په ښو جامو او دنیا دولت کې نه ده، دی خپله قام ته وایي چې اوس د احمد شاه په هر لور تاختونه دي او لور په لور باندې غزا پیل شوی ده نو باید لاسونه سره ورکړی او په یوه زړه او یو خوله د ده ترڅنګ ودریږی.

قافله د عشق راغلی له کوم خوا ده
پر زړګي باندې مې شته که څه غوغا ده

ټوله یو دي که غلجي که اودالي دي
ښه هغه چې یې د زړه شیشه صفا ده

چې عمل یې د نیکۍ دي میړه هغه
که اغوستې یې ګدله د خامتا ده

پښتانه دې ټوله لاس سره یو کاندي
چې مو نن غزا هر لوري شا و خوا ده

بی زحمته راحت چیرې مونده نه شي
د احمد ځکه په هر لوري غزا ده

     د احمد شاه بابا د عصر او تر ده د مخه د پښتو ژبې شاعرانو په یوه او بل ډول د تصوف په برخه کې شعرونه ویلي دي او دغه مفاهیم یې کله د زلفو او جانان، کله د وصال او هجران او کله کله هم په څرګنده توګه په خپلو شعرونو کې راوړي دي.

     احمد شاه بابا هم ظاهری کثرت له واقعي وحدت څخه ګڼي.  دغه ظاهدي کثرت د وجود مجازي شکل بولي او حقیقت په وحدت کې ګوري.  د مینې په نړۍ ننوتې هغه یې کبلې ده او بیا په دی جهان کې ځان د زلفو په هر تار جلا جلا ګرفتار بولي.  په زړه پورې خو دا ده چې دی ځان د عشق ښکار نه بلکه عشق د خپلې مینې ښکار بولي او کله جې د خپل عمل خبرې ته راخي نو بیا په میکدې کې اوسیدل د قسمت له لاسه بولي.

زه هر ګوره نن د لوړو په حصار ځم
مثل نه لرم هیچیرې چې په شمار ځم

که مې خپله بلندي موجوده نه وي
لکه باد هسې د غرونو په کنار ځم

له وحدته چې په امر  را بیرون  شوم
د کثرت په ملکو هره خوا په ښکار ځم

دا د مینې ملک مې خپل کړ سر تر پایه
زه عاشق بندي د زلفو په هر تار ځم

د ناسوت په وهم ورک شوې عندلیبه
زه هغه ګل یم چې د مینې په بهار ځم

خپله مینه مې ښکاری تعلیم مې ورکړ
زه غرڅه په کړنګونو د کهسار ځم

ملکوت ګوره خاصان د سومعې کړم
همیشه د میخوارانو په بازار ځم

که آشنای مې چیرې ناز راباندې وکړي
دا مې نشته چې یمین ام که یسار ځم

که هر څو دا ستا د مینې وری دروند دی
ولی تل د خسته زړونو په کتار ځم

احمد شاه ته  د زړه بورجل ته ګوره
بی ما څوک دی چې دا هسې په ګفتار ځم

      څه کم نیمه پیړی پخوا د پښتو ژبی د نوی ادب یوه پهلوان عبدالروؤف بینوا د غنمو د وږی په نامه یو اثز له چاپه راویوست.  د غنمو وږی د پښتنو د سیاسي تاریخ د هغه فصل په باب لیکل شوې چې پښتانه د ایران د نادر افشار د کورنی د استعمارنه د خلاصیدونه وروسته د یوی واحدی رهبری په هڅه او لټه کې وو.  او بالاخره یې د دی واحدی رهبي له پاره د کندهار د شیر سرخ بابا په زیارت کې لویه جرګه جوړه کړه.  د دی تاریخی لویی جرګې په نتیجه کې د پښتنو د تاریخ یوه اویه ستونزه حل شوه، پښتنو مشرانو د رایو په یوه خوله لوی احمد شاه بابا د خپل پاچا په توګه وټاکه، او احمد شاه بابا هم د معاصر افغانستان د موسس په توګه د پښتنو د پراخو او تیتو پرکو پرګنو په یو کولو لګیا شو.  د شیر سرخ بابا په زیارت کې د پښتنو د خپلواک دولت اساس نه بلکه د یوې لویې امپراطوري اساس کیښودل شو چې د احمد شاه بابا په قول یې هند او ایران تر نګین لاندې وو، عبدالرووف بینوا د پښتنو د دی تاریخي جرګې په باب داسې وایي:

ارغنداو د غرو لمنې
د غاټول په ګلو سرې شوې
د دامان هوسۍ دي مستې
زرغونې ورته دری شوې

  د باغو ونې ویښیږي
د بلبلو پرې نارې شوې
آسمان مځکه ټوله خاندي
نوې نوې نندارې شوې 

واه، دا څه نوې ژوندون دی
دا نسیم راغې له کومه
چې یې نوی روح وطن ته
وباسه له خپل قدمه 

به وا جوړ ملی اختر دی
نجونو سره کړه خپل لاسونه
په ملالو غاړو زانکي
د روپو سپین امیلونه

لور په لور یې خپاره کړي
پرتندي تور اوربلونه
له کیږدیو راوتلي
پر دښتو کړي اتڼونه

زلمیان هم ټوپک په غاړه
پښتنې ترانې وایي
په ملي جوش او خروش بیا
ننګیالي پلرونه ستايي 

     د شیر سرخ بابا په مزار باندې سپین بیرغ رپیږي او د افغانانو د ملت مشران ترې لاندې راغونډ دي.  یوه خوا او بلی خوا ته آسونه ځغلي، د پښو ګرد یې آسمان ته بورته کیږي، بر شنه آسمان لاندې بورې ځلیږي، مځکه له هیبته ریږدي، د افغانان مشران سره مرکه دي او کشران د خپل کاروان سالار د ټاکل کیدو انتظار باسي.  دا وخت صابر شاه ملنګ په دی حساس وخت کې د افغانانو د ملي مشرانو او سپین ږیرو بر منځ د توپیرونو او جرګو مرکو د پای ته رسولو په مقصد راپاڅیږي او د احمد شاه بابا په پګړۍ د غنمو وږې ټومتي.   هغه ته د پاچاهي مبارکي ورکوي او داسې ورته وایي:

تخت و تاج دی مبارک شه
د پښتون ټبر زلمیه
دا ملت دی پر تا لوړ شي
پر غلیم شوی بریالیه 

ستر واکمن شوې د دی خاورې
رب دی ستر لره زمریه
د ولس په غم شریک شه
ملت ویښ کړه ننګیالیه

 یو ګړۍ غفلت و نه کړې
واک ستا سوله دی پسه
په دردو یې ځان خبر کړه
لاس دی مینځه له هوسه

 نور د هیڅ شي کمي نشته
خو تنها چې تربیه شي
په ملی روح یې ژوندون وي
له تقلیده بیګانه شي

 یو د بل په غم شریک وي
له نفاق څخه ګوښه شي
خپل ځان وپیژني هسې
چې پر ځان باندې تکیه شي 

اوس نو ستا و لاس ته ګوري
ملا دی وتړه احمده
د خپل قام په خدمت پاڅه
مرسته غواړه له احده 

     د صابر شا له دریې وینا څخه وروسته وار د شیر سرخ د جرګې یو بل درانه مشر حاجی جمال خان د بارکزیو د قبیلې سردار ته ورسید، حاجی جمال خان احمد شاه به بیعت ورکړ، د مشرتوب او پاچاهی مبارکی یې ورته وویله هغه ته یې وویل چې نور نو د پښتنو سترګې تاته دی زموږ پر تا باور دی او د خدای په مرسته به پر تا سرلوړي شو.  دا ټاټوبی به ودان شي او زموږ ټولو زړونه په دغه زیري سره ښاد دي.  حاجي جمال خان وروسته داسې وویل:

بست به شي آباد له سره
بیا به جوړې کنډوالی شي
هرې خواته به روانی
د سرو اوښو قافلی شي

په څپو به هلمند راشي
هر طرف ډکې شیلې شي
چې هلمند به په څپو کې
دوی ته کړی زاړه نکلونه

په ورو ورو به یې څرګند کړي
خپل د زړه پټ ارمانونه
شکر شکر خدایه تاته
چې دی مشر راپیداکه

اوس د دی زلمي مل شي
خپله مرسته  ور عطا که


چې دا تیت ولس راټول کړي
له بیلتونه یې جلا که
په یو آواز  راپاڅي
یو له بله سره ملا کا 

له فراه نه تر هریه
له زرنجه تر زابله
ټول ملت په یوه زړه شي
له تخاره تر کابله 

     عبدالرووف بینوا د حاجی جمال خان له وینا وروسته د نور محمد خان علی زی وینا راوړي او هغه احمد شاه ته له مبارکی ویلو سره وایي چې ګوندي ستا په برکت د افغانانو زوړ برم راژوندې شي او ستا د تیرې تورې له بریښه په دښمن باندې لړزه راشي.  نور محمد خان د خپلی اوږدی او احساساتي وینا په ترڅ کې داسې وایي:

که ظاهر یم تر تا مشر
یا له تا مې ډیر ولس دی
که جګړی مې بر لاس لاندې
یا ملت زما په وس دی

خو ډیر زور مې دی په لاس کې
دا قدرت رالره بس دی
مشر توب نه غواړم ځکه
کشرتوب ته مې هوس دی

نه چې پیښ رانه ورانی شي
څه غبرګون به کړم په حثر
یې منلی مې په سترګو
زه یم کشر ته یې مشر 

     عبدالرووف بینوا وروسته د قام د نورو مشرانو لکه محبت خان، نصرالله خاه، موسی خان احساساتي او د افغانی غرور څخه ډکې ویناوی یو پر بل پسې راوړي او د جرګې په پای کې په خپله د لوی احمد شاه بابا وار چې د عمر په لحاظ تر ټولو قومي مشرانو کشر دی رارسیږي.  احمد شاه بابا له یوې خوا د خپل قام د سپین ږیرو د مینې ډکې ویناوی اوري او بلې خواته ګوري چې افغان زلمي په جنګی آسونو سپاره او د تورو ځلا یې د لاهور او پانی پت د وهلو زیری ورکوي.  احمد شاه بابا هم د مینې دغو ډکو صحنو دی ته وهڅاوه چې د افغانانو سپین ږیرو په جرګه کې وردیږي او  خپل قام ته داسې ووایي:

د لوی خدای دا اراده وه
چې زه مشر کړمه ستاسو
له همدغه مرسته غواړم
غوښت مې دی په دواړو لاسو

چې پښتون بیا را ژوندې کړم
لکه و چې هسې بیا سو
ټوله یو لاس یو ولس سو
بیګانه له ملکه باسو

یو د بل په ژبه پوه شو
چې موږ څه یو څه به شونه
د ژوندون لارې دي کومې
موږ به کومې خواته ځونه 

که موږ یو له بله پوه شو
نور کارونه ټول آسان دی
ضروری تر هر څه موږ ته
پیزندل لومړی د ځان دی 

ځان به ویښ کړو هری خواته
هری خواته غلیمان دي
یو پر بل مو سره وژني
وایي دوستان یو دښمنان دي 

زموږ زلمیان وینو کې رغړي
دوی چکچکی کړی خندا کړي
منتظر دي هغه وخت ته
چې به کله موږ تباه کړي 

زه یم ستاسی تاسي زما یاست
په وحدت خدای خوشحالیږي
آ ولس چې لاس یې یو وي
ژر مقصد وته رسیږي 

هم په علم هم په توره
له هیچانه نه پابیږي
که کرهنه ودانی ده
یو د بل په مرسته کیږي 

که پوهنه که عظمت دی
که میړانه شان، شوکت دی
ودانی یا که عزت دی
ثمر هر یو د وحدت دی 

    د ښار نجونی او ښځې چې د پشتنو له دود سره سم یې د پښتنو په دغه جرګه کې برخه نه وه اخیستې، د دی خبر له اوریدلو سره خوشالیږي او د احمد شاه بابا مور زرغونی انا ته د مبارکي لپاره ورځي، زرغونه د دی خبر په اوریدلو له خوشالي په جامو کې نه ځائیږي د خوښۍ اوښکې او موسکا یې سره ګډه ده، د خدای شکر ادا کوي چې داسې زوی یې ورکړی دی چې د ټولو افغانانو ورباندې باور دی او د یوه ملي مشر په توګه یې مخې ته کړی دی.  زرخونه انا خدای ته لاسونه پورته کوي او وایي:

خدای دی وکي چې دوا شي
ما هم دی غوښت دی دپاره
چې خدمت د قام وطن کړي
ځان کړي خوار په دغه لاره 

د نیکونو نوم ژوندې کړي
قام وژغوري له ناتاره
د پښتون جنډی کړي پورته
له خیبره تر خیساره 

زه به هله دی زوی بولم
چې پاشلی ولس غونډ کړي
د زمري زلمو پوځونه
و هر لوری ته ورپنډ کړي 

ستاسی هم پالنه وکړي
ومو ژغوري له خواریه
و پوهنی ته مو مخ شي
شي مخ څټ له ناپوهیه 

هم هر پلار به خبر وی بل
د خپل لور له بیوزلیه
چې د لور غوښې ونه خوري
شي بیزار له خونخواریه 

هر میړه پوه کړي په دی
چې میرمن هم لري حقونه
که میرمن په کور کې نه وي
څه به خوند وي له ژوندونه

لیکونکې: باري جهانی